Modül 1 · Para ve Ekonominin Temelleri·Okuma süresi: ~7 dk
Fiyat, bir mal veya hizmet karşılığında ödediğimiz para miktarıdır. Peki bu rakamı kim belirler? Çoğu insan "satıcı belirler" diye düşünür, ama işin aslı daha ilginç. Fiyatın merkezinde iki güç vardır: arz ve talep.
Bu derste ne öğreneceksiniz
Fiyatın aslında nasıl ve kim tarafından oluştuğunu
Arz ile talebin dengeyi nasıl belirlediğini (aşağıdaki araçla canlı deneyeceksiniz)
Neden bazı malların zamma duyarlı, bazılarının duyarsız olduğunu
Fiyatı kim belirler? Arz ve talep
Fiyat tek bir kişinin keyfine göre oluşmaz. İki gücün buluşmasıyla ortaya çıkar.
Talep, tüketicilerin bir malı satın alma isteğidir. Bir malı ne kadar çok kişi, ne kadar istekli arıyorsa talep o kadar yüksektir. Arz ise üreticilerin piyasaya sunduğu mal miktarıdır.
Bu iki güç sürekli bir denge arar. Kuralı basittir. Talep artarsa fiyat yükselir, çünkü aynı malı almak isteyen çoğalır. Arz artarsa fiyat düşer, çünkü üreticiler ellerindeki fazla malı satabilmek için fiyat kırar.
Yazın domates bol olur (arz yüksek) ve fiyatı düşer. Kışın domates azalır (arz düşük) ama insanlar yine ister (talep aynı), bu yüzden fiyatı fırlar. Aynı domates, farklı mevsim, farklı fiyat. Değişen tek şey arz ile talep dengesidir.
Dengeyi kendiniz görün
Arz ile talebin kesiştiği noktaya denge fiyatı denir. Burası hem üreticinin satmak hem de tüketicinin almak istediği fiyattır. Aşağıdaki araçta talebi ve arzı kaydırın, denge noktasının nasıl yer değiştirdiğini izleyin.
Arz ve talep dengesi
Bir kasa domates örneği. Kaydırıcıları oynatın, denge noktası anında kaysın.
Talep (insanların isteği)Orta
Arz (piyasadaki miktar)Orta
Talep eğrisiArz eğrisiDenge noktası
Denge fiyatı
–
Denge miktarı
–
Gördüğünüz gibi talebi yukarı çektiğinizde denge noktası yukarı ve sağa kayar (fiyat da satılan miktar da artar). Arzı artırdığınızda ise nokta sağa ama aşağı kayar (miktar artar, fiyat düşer). İşte her fiyat, aslında bu iki gücün pazarlığının sonucudur.
Neden bazı zamlar bizi etkiler, bazıları etkilemez? Fiyat esnekliği
Bir ürünün fiyatı arttığında ondan vazgeçer misiniz, yoksa yine de alır mısınız? Bu sorunun cevabı üründen ürüne değişir. Buna fiyat esnekliği denir.
Esnek (elastik) talep: Fiyat biraz artınca talep çok düşer. Genelde lüks ürünlerde ya da alternatifi bol mallarda görülür.
Bir telefon markası fiyatını 50.000 TL'den 60.000 TL'ye çıkardı. Piyasada benzer özellikte başka telefonlar varsa, birçok kişi başka markaya yönelir. Talep belirgin biçimde düşer, çünkü insanlar bu zamma duyarlıdır ve ellerinde alternatif vardır.
Esnek olmayan (inelastik) talep: Fiyat artsa bile talep neredeyse hiç değişmez. Genelde temel ihtiyaçlarda ya da alternatifi olmayan ürünlerde görülür.
Ekmek, su ya da hayati bir ilacın fiyatı artsa bile insanlar almaya devam eder. Çünkü bunlar olmazsa olmaz ve yerine koyacak bir alternatifleri yoktur.
Bu kavram günlük hayatta işinize yarar. Bir ürünün talebinin esnek mi yoksa esnek olmayan mı olduğunu bilmek, gelecek bir zammın sizi ne kadar etkileyeceğini önceden görmenizi sağlar.
Özetle
Fiyat, arz ile talebin buluştuğu noktada (denge fiyatında) oluşur.
Talep artarsa fiyat yükselir, arz artarsa fiyat düşer.
Temel ihtiyaçların talebi zamma duyarsızdır (inelastik), lüks ve alternatifi bol malların talebi ise duyarlıdır (elastik).
Mini test
Üç kısa soru, cevabınıza anında geri bildirim alırsınız.
1. Kışın domates fiyatının yazdan yüksek olmasının temel sebebi nedir?
2. Bir malın arzı artarsa, fiyatına genellikle ne olur?
3. Aşağıdakilerden hangisi "esnek olmayan" (inelastik) talebe sahip bir maldır?