Ücretsiz Eğitimler›Modül 5: Yatırım Ürünleri›Borsa İstanbul

Borsa İstanbul: Pazarlar, Endeksler ve İşleyiş

Hisse senetleri borsada alınıp satılır. Türkiye'de bu işlemlerin yapıldığı yer Borsa İstanbul'dur, kısaca BIST. Bu derste borsanın nasıl çalıştığını, Borsa İstanbul'un pazarlarını, endekslerini ve temel işleyiş kurallarını öğreneceğiz.

Borsa nedir?

Borsa, alıcı ve satıcıların düzenli ve denetimli bir ortamda menkul kıymet alıp sattığı organize bir piyasadır. Bir şirket halka arzla paylarını ilk kez sattıktan sonra, bu paylar borsada yatırımcılar arasında el değiştirir. Yani borsa, ikincil piyasanın işlediği yerdir.

Türkiye'nin borsası Borsa İstanbul'dur. Borsa İstanbul'un içinde farklı piyasalar vardır: Hisse senetlerinin işlem gördüğü Pay Piyasası, tahvil ve bonoların işlem gördüğü Borçlanma Araçları Piyasası, vadeli işlem ve opsiyonların işlem gördüğü türev piyasası (VİOP) ve kıymetli madenler piyasası gibi. Bu derste hisse senetlerinin işlem gördüğü Pay Piyasası'na odaklanıyoruz.

Borsada kim ne yapar?

Borsanın güvenle işlemesi için birden çok kurum birlikte çalışır. Her birinin ayrı bir görevi vardır.

Yatırımcı olarak siz bu kurumlarla doğrudan muhatap olmazsınız. Bir aracı kurum ya da banka üzerinden emir verirsiniz, geri kalan işleyişi bu kurumlar arka planda yürütür.

Borsa İstanbul'un pazarları

Borsa İstanbul'da işlem gören şirketler tek bir havuzda değildir. Büyüklüklerine, halka açıklıkBir şirketin paylarının ne kadarının halkın elinde, yani serbestçe alınıp satılabilir durumda olduğunu gösterir. Fiili dolaşım oranı olarak da bilinir. oranlarına ve işlem hacimlerine göre farklı pazarlara yerleştirilirler. Başlıca pazarlar şunlardır:

Bir şirketin hangi pazarda yer alacağını piyasa değeri, halka açıklık oranı ve işlem hacmi belirler. Bu eşikler Borsa İstanbul tarafından belirlenir ve dönem dönem güncellenir. Bir şirket büyüyüp likiditesini artırırsa alt bir pazardan üst bir pazara terfi edebilir, tersi durumda ise tenzil edilebilir. Bu değişiklikler KAP üzerinden duyurulur.

Önemli bir uyarı: Alt Pazar ve Yakın İzleme Pazarı gibi pazarlardaki paylar genelde daha küçük, daha az likit ve daha oynaktır. Bu paylar çoğunlukla brüt takasa tabidir, yani işlem için hesabınızda nakdin hazır olması gerekir. Giriş seviyesinde bir yatırımcı için bu pazarlar daha risklidir.

Endeksler: Piyasanın göstergesi

Borsada yüzlerce şirket vardır ve hepsini tek tek takip etmek zordur. EndeksÇok sayıda hissenin fiyatını tek bir ortalama değerde toplayan göstergedir. Piyasanın genel yönünü tek bir rakamla özetler., çok sayıda hissenin fiyatını tek bir ortalama göstergede toplar. Böylece tek bir rakama bakarak piyasanın genel yönünü görebilirsiniz.

Borsa İstanbul'un en bilinen endeksi BIST 100'dür. İşlem kodu XU100'dür. En büyük ve en likit 100 payı kapsar ve Türk hisse senedi piyasasının ana göstergesi kabul edilir. Endeksteki her şirketin ağırlığı, sadece halkın elinde serbestçe işlem gören payların piyasa değerine göre belirlenir. Endeks her üç ayda bir gözden geçirilir.

Ana endeksler iç içe geçmiş bir yapıdadır:

Yani BIST 30, BIST 50'nin içinde, BIST 50 de BIST 100'ün içindedir. BIST 30 en likit ve en büyük şirketleri, BIST 100 ise piyasanın daha geniş bir kesitini gösterir.

Bunların yanında daha özel endeksler de vardır. Sektör endeksleri belirli bir alanı izler, örneğin BIST Banka bankaları, BIST Sınai sanayi şirketlerini, BIST Teknoloji teknoloji şirketlerini takip eder. BIST Temettü gibi tematik endeksler ise düzenli temettü dağıtan şirketleri bir araya getirir. Bir endeksin iki versiyonu olabilir: Fiyat endeksi yalnızca fiyat değişimini ölçerken, getiri endeksi dağıtılan temettüleri de hesaba katar.

İşleyiş: Emirler ve takas

Borsada işlemler belirli bir düzen içinde yürür. Bu düzenin temel parçaları emir tipleri ve takastır.

Emir tipleri

Bir hisse almak ya da satmak için aracı kurumunuza emir verirsiniz. İki temel emir tipi vardır:

• Limit emriAlmak ya da satmak istediğiniz fiyatı belirttiğiniz emirdir. Yalnızca o fiyattan ya da daha iyisinden işlem görür.: Fiyatı ve miktarı siz belirtirsiniz. İşlem ancak belirttiğiniz fiyattan ya da daha iyisinden gerçekleşir. Gerçekleşmeyen kısım, eşleşene kadar emir defterinde bekler. Fiyat üzerinde kontrol sağlar.
• Piyasa emriFiyat belirtmeden, o anki en iyi fiyattan anında işlem görmesini istediğiniz emirdir.: Fiyat belirtmezsiniz. Emir, o anki en iyi fiyattan anında gerçekleşir. Hızlıdır ama hangi fiyattan işlem göreceğinizi önceden bilemezsiniz.

Bunların dışında daha ileri seviye emir tipleri de vardır, ama giriş seviyesinde limit ve piyasa emirlerini bilmek yeterlidir.

Fiyat kuralları ve takas

Emirler eşleşirken önce en iyi fiyat, sonra zaman önceliği gözetilir, yani aynı fiyatta önce giren emir önce işlem görür. Her payın bir baz fiyatı (genelde bir önceki günün kapanışı) ve bir günlük fiyat değişim sınırı vardır, yani fiyat tek bir günde belli bir yüzdeden fazla inip çıkamaz. Fiyat çok sert hareket ederse devre kesiciBir payın fiyatı çok kısa sürede aşırı hareket ettiğinde işlemleri geçici olarak durduran sistemdir. Panikli ve sağlıksız fiyat hareketlerini yavaşlatır. devreye girer ve işlemler kısa süre durdurulur.

İşlem tamamlandığında para ve pay anında el değiştirmez. Pay Piyasası'nda takas süresi T+2'dir, yani işlemden iki iş günü sonra para ve pay kesin olarak el değiştirir. Bir hisseyi sattığınızda satış bedelini nakit çekmek iki iş günü alır, ama çoğu kurumda aynı gün o tutarla başka bir hisse alabilirsiniz.

Özetle

• Borsa, payların alınıp satıldığı organize ve denetimli piyasadır. Türkiye'de bu borsa Borsa İstanbul'dur.
• İşleyişte SPK düzenler, Borsa İstanbul işlem yerini sağlar, Takasbank takası yapar, MKK kayıtları tutar, KAP duyuruları yayınlar.
• Şirketler büyüklük ve likiditeye göre pazarlara ayrılır: Yıldız Pazar en büyükleri, Alt Pazar ve Yakın İzleme Pazarı daha küçük ve riskli olanları barındırır.
• Endeksler piyasanın göstergesidir. BIST 30, BIST 50'nin içinde, BIST 50 de BIST 100'ün içinde yer alır.
• İki temel emir tipi limit ve piyasa emridir. Takas süresi T+2'dir.